Boeing üretme Sansimiz Bakin Nasil Engellenmis

[TRessam]

BOEING üRETME SANSIMIZ BAKIN NASIL ENGELLENMIS

Nuri Demirag ismini pek hatirlayan cikmaz. Halbuki Turkiye'nin dort yanina demiryolu hatti insa ettigi icin Ataturk kendisine 'Demirag' soyadini verdi.

Demiryollarindan hizini alamayan Demirag, ilk ucak fabrikamizi kurup uretime gecti; ancak Inonu'nun gazabina ugradi. Boylece Turkiye kendi icinden bir 'Boeing' cikarma sansini kaybetti.

Yesilkoy Hava Limani'nin bir bolumu ozel ucaklarla doludur. Ulkede nam salmis butun isadamlarinin tercihen Chessna tipi ucaklari ortalikta arz-i endam eder. Govdelerinde de ucagi satin alan hatiri sayilir isadamlarinin isimleri yazilidir. Ne var ki bu jetlerin hicbiri, ucagi kullanan isadamlarinin kendi fabrikalarinda, kendi teknisyenleri ile sifirdan imal edilmedi.

Yani kendi ucagina binen isadami yok piyasada. Bunu hayata gecirmek bir tek Nuri Demirag'a nasip olmus. Olmus olmasina ancak onun da basina ucak imalatina basladiktan sonra gelmeyen kalmamis. Cumhuriyet ilk yillarinda yaptigi demiryollari ile yildizi parlayan ve rotayi ucak imalatina cevirince isleri ters giden Nuri Demirag'in hayati yakin tarihimizin en carpici biyografilerinden birini barindiriyor. Cumhuriyet tarihinde bircok ilke imza atmis Demirag hakkinda kaleme alinmis eser neredeyse yok gibidir. Bu vefasizligi bir nebze olsun gidermek yine Sivasli bir hemsehrisi; Dr. Fatih Dervisoglu'na nasip oldu. Otuken Yayinlari'ndan cikan Dervisoglu imzali 'Turkiye'nin Havacilik Efsanesi: Nuri Demirag' adli kitap gectigimiz gunlerde raflarda yerini aldi. Demirag'in yasadigi doneme ait gazete arsivlerini ve yazili kaynaklari tarayan yazar ayni zamanda Demirag ailesinin yasayan fertleri ile de gorusmeyi ihmal etmemis. Ortaya cikan eser, yakin tarihimizde bircok hayati projenin altina imza atmis bir portrenin ustundeki perdeyi kaldirmasi acisindan bir nimet olarak kabul edilebilecegi gibi 'ucak imalati' turunden ciddi stratejik onemi haiz hamlelerin 'neden akim kaldigi' yonundeki soru isaretlerine bir nebze de olsa aciklik getirmesi acisindan onemli. Iste bu yuzden Dr. Fatih Dervisoglu'nun calismasinin Adnan Nur Baykal'in kitaba yazdigi sunusundaki giris bile Demirag hakkinda bir kaynak derlemenin onemini anlatmaya yetiyor: "Nuri Demirag adini belki duymussunuzdur. Ancak neler yaptigini bilmemeniz dogaldir. Torunu olarak ben bile, olumunun uzerinden 50 yil gecmesine ragmen izini surmekte zorlaniyorum." Onune donemin hukumetinin takoz koymamasi halinde bugun 'Boeing' ayarinda dunya devleri ile boy olcusen bir ucak sirketi sahibi olabilecekken simdi hakkinda bilgi kirintilarina ulasmakta bile zorlaniyoruz.

Gelelim Nuri Demirag'in hikâyesine; Nuri Bey 1886 yili Sivas dogumlu. Babasini kucuk yasta kaybetmesinden dolayi is hayatina 17 yasindayken atilarak Ziraat Bankasi'nda memur olarak goreve baslamis. Ardindan maliye subeleri mufettisi olarak memurluk hayatina devam eden Demirag'in hayati ticarete atilip 'Turk Zaferi' adli sigara kâgidi uretimine gecmesiyle birdenbire degismis. Sigara kâgidi isinden uc bucuk senede hatiri sayilir bir servet edinmis. Ancak ticari hayatindaki buyuk sicramayi Samsun-Sivas demiryolu hattinin ihalesini almasiyla gerceklestirmis. Bu basarisi ona Samsun-Erzurum, Sivas-Erzurum, Afyon-Dinar arasindaki demiryolu hatlarinin da yapimini kazandirmis ki bu sebepten dolayi Soyadi Kanunu'nun cikmasiyla birlikte Ataturk, Nuri Bey'e 'Demirag' soyadini bizzat kendisi uygun gormus.

Sonunu getiren ucak imalati meselesi ise Turk Teyyare Cemiyeti'nin Reisi Cevat Abbas'in ucak almak icin halktan bagis kampanyasi acmasiyla baslamis. 1935 yilinda 10 bin lira bagista bulunarak hava savunmasinin onemine dikkat ceken Ataturk'u, 5 bin lira ile Ankara'nin en zengin isadami Vehbi Koc izlemis. Kardesi Naci Demirag'in katkisi 120 bin lira olurken Nuri Bey'in kampanyaya tepkisi soyle olmus: "Mademki bir millet teyyaresiz yasayamaz, oyleyse bu yasama vasitasini baskalarinin lutfunden beklememeliyiz. Ben bu acik fabrikasini yapmaya talibim." Bu arada Nuri Demirag'in ayni yillarda devletin 212 milyonluk devlet butcesine mukabil 11 milyonluk sahsi serveti ile Turkiye'nin en zengin isadami oldugunu hatirlatmakta fayda var.

Hem yolcu hem bombardiman ucagi

Boylelikle Almanya, Cekoslovakya ve Ingiltere'deki ucak fabrikalarini muhendisleri ile birlikte gezmek uzere yola koyulmus. 1936'da bir Cekoslovak firmasi ile anlasarak Besiktas'ta proje atolyesini kurmus. Is buyudukce, atolyeler yetmeyerek ucaklarin testleri icin bir piste ihtiyac hasil olmus ve bunun Yesilkoy'de bugun Ataturk Hava Limani olarak kullanilan Elmas Pasa Ciftligi satin alinmis. Burada gelecegin pilotlarinin yetismesi icin Nuri Demirag Gok Okulu, ucak tamir atolyesi ve hangarlar insa edilmis. Tarihin garip cilvesi Yesilkoy'deki Gok Okulu'nun ilk ogrencileri arasinda zamanin cumhurbaskani Ismet Inonu'nun ogullari Omer ve Erdal Inonu de var. Ancak her ne oldu ise bir hafta sonra Inonu kardesler okulu terk etmis.

Turk Hava Kurumu (THK) Nuri Demirag'a 10 adet egitim ucagi ile 65 adet planor siparisi vermis. Demirag ve ekibi, bir yandan bu siparisleri yetistirirken, bir yandan da Nu.D.38 ismi verilen alti kisilik, cift motorlu ve govdesi aluminyum kapli yeni bir model gelistirmis. Demirag'in bu basarisi, Turkiye'de oldugu kadar yurtdisinda da buyuk yankilar uyandirmis. Son teknoloji ile donatilan 'Nu.D.38'in yapilmasi, dunya ucak sanayicilerinin dikkatini ilk ucak fabrikamizin uzerine cekmis dogal olarak. Ve cok gecmeden dunya havaciliginda A sinifi yolcu ucagi kategorisine alinmis. Ayrica yolcu ucagi olarak tasarlanan 'Nu.D.38', savasta mukemmel bir bombardiman ucagi olarak hizmet verebilmesi meselenin farkli bir boyutu. Ilginc olan hicbir zaman Demirag'in bu ucaginin THK tarafindan kabul gormemis olmasi. Bu ucagin Turkiye icinde ve hatta yurtdisi seferleri yapiyor olmasi bile anlasilan THK'nin fikrini degistirmeye yetmemis. Verilen siparislerin iptali ve THK ile yillarca suren mahkemeleri sonucu Demirag, fabrikayi kapatmak zorunda kalmis.

Boylelikle daha sinemanin esamisinin okunmadigi 1930'larda ulkenin dort bir yanindaki salonlarda ucaklarinin tanitimini yapan Demirag'in havacilik seruveni THK ve devrin Milli Sefi Ismet Inonu'nun gayretleri ile son bulmus. Hikâyenin geri kalan kisminda da Inonu'ye kafa tutmak isteyen Demirag'in Turkiye'de ilk muhalefet partisi Milli Kalkinma Partisi'ni kurmasi var. Demirag'in havacilik seruveninde devrin kudretli ismi Inonu'nun takoz koydugunu ve dolayisiyla ucak sanayimizi baltaladigini soylemek yanlis olmaz; ancak eksik bir bilgidir. Isin asli Demirag, o donemin tek magduru da degildir. Nuri Demirag, Enver Pasa'nin kardesi Nuri Killigil'in de yakin arkadasi. Nuri Killigil Pasa ise Turkiye'nin ilk silah ve patlayici imal eden fabrikatoruydu. Ordunun bazi siparislerini ustlenen Pasa'nin Sutluce'deki fabrikasi -Nuri Demirag'in ucak imalati seruveni ile tarih benzerligine dikkat- 1949 yilinda esrarengiz sekilde infilak etti. Nuri Pasa'nin cesedi bile bulunamadi. Nuri Pasa'nin Israil'le savas halinde olan Misir'dan yukluce bir cephane siparisi aldigi icin fabrikasinin sabotaj sonucu infilak ettigi iddia edildi

[OKURT]

Bilgi için Teşekkürler...

[bal650]

Bu faydalı bilgi için teşekkürler.